فراگيرى دانشها برآورده كناد ! - در احوال اين طبقه نظر كرد و پراكندگى مقاصد ايشان و تنوّع نحله‌هاى ايشان را ديد و به تحقيق در مذاهب ايشان پرداخت ، نفس او شوقمند آن شد كه درست‌ترين مقالات ايشان را به دست آورد و صواب‌ترين آنها را باز شناسد . پس مرا فرمان داد - كه فرمانش جارى و بختش بلند باد ! - تا كتابى فراهم آورم بر كنار از غلوّ و بيرون از حدود تقصير و پيراسته از شوايب گزافه‌گويى . . . و اين است آنچه فلان را - كه ايزد بر تمكين او بيفزاياد ! - به پيروى از ايشان - [ اهل خير و بزرگان قرون گذشته ] وا داشت . » [ 1 ] متأسفانه در نسخهء كنونى ، نام اين شخص را - كه در نسخهء اصلى مؤلف موجود بوده است - كاتبان بىانصاف به « فلان » تبديل كرده‌اند و معلوم نيست كه مخاطب اين خطاب و شخصى كه كتاب تقديم به او شده است ، كيست . حدس زده مىشود كه يكى از وزيران عصر سامانى مخاطب اين خطاب باشد . امّا چه كسى مىتواند باشد ؟ به هيچ روى معلوم نيست زيرا در اين سال كه سيصد و پنجاه و پنج هجرى است ، در مشرق ايران ، فرمانروايان بسيارى بوده‌اند . و چون محلّ دقيق تأليف كتاب يا محلّى كه كتاب به شخص مقدّم اليه تقديم شده است دانسته نيست ، تعيين هويّت او دشوار است . هوار اين شخص را يكى از وزراى منصور بن نوح سامانى ( دوران حكومت 350 - 366 ) دانسته و محمد كرد على يكى از پادشاهان عصر . [ 2 ] هر كه باشد احتمالا يكى از پادشاهان يا وزيران سامانى است ، هم به قراين تاريخى و هم به امارات جغرافيايى محلّ تأليف كتاب ، كه اجمالا مىدانيم خراسان و مشرق ايران است . گذشته از اينها هجومى كه پيوسته مؤلف به اسماعيليه و باطنيّه مىبرد و در هر فرصتى بر ايشان مىتازد و آنان را به بدترين وجهى مورد نقد قرار مىدهد ، خود از اين نكته خبر مىدهد كه مؤلف مىخواهد مخاطب اوليهء كتاب را ، كه به هر حال يكى از دولتمردان عصر است ، از خطر اين گروه ملاحده برحذر دارد و چنين وصفى بيشتر مناسب احوال سامانيان است كه تمايلات به مذهب اسماعيلى در ميان ايشان به شدّت رواج داشته است . [ 3 ]

--> [ 1 ] همان جا ، ج 1 ، ص 7 - 8 . [ 2 ] المقتبس ، المجلد الثالث ، 1326 / 1908 ، « مطبوعات و مخطوطات كتاب البدء و التاريخ » ، ص 219 . و نيز رجوع شود به كراچكوفسكى ، تاريخ الادب الجغرافى العربى ، ص 224 . [ 3 ] اسنادى وجود دارد كه تمايلات اسماعيلى را در ميان شهرياران سامانى نشان مىدهد و اين مصرع رودكى كه معروفى بلخى تضمين كرده است ، شيوع اين فكر را نشان مىدهد ( اشعار پراكندهء قديمترين شعراى فارسى زبان ، 136 ) : از رودكى شنيدم ، سلطان شاعران * كاندر جهان به كس مگرو ، جز به فاطمى و نيز مراجعه شود به الفرق بين الفرق ، بغدادى ، ص 293 .